اعتبار، چگونه به ابزار حمایت معیشتی تبدیل می‌شود؟ / بانکداری در کف زندگی؛  افرا و آزمون معیشتی بانک توسعه تعاون 

تیتر 20- معیشت، فاصله‌ کوتاه اما تعیین‌کننده‌ دخل و خرج خانواده است و اگر این شکاف با ابزار مناسب پر نشود، به فشار روانی، کاهش مصرف ضروری و تضعیف کرامت اقتصادی خانوارها منجر می‌شود. در این بستر، اگر سیاست‌های حمایتی به مرحله عملیاتی نرسد، کارکرد خود را از دست می‌دهد. 

یکی از اتفاقات مثبت که در آن سیاست با زندگی روزمره پیوند خورده، مشارکت بانک توسعه تعاون در طرح ملی «افرا» یا «اعتبار فراگیر ایرانیان» است که مفهوم اعتبار را از امتیاز محدود برای طبقات برخوردار، به ابزار در دسترس برای اقشار کم‌درآمد نزدیک کرده است.

این روزها، تورم فزاینده و شرایط نامساعد اقتصادی، گریبانگیر دهک‌های پایین و متوسط جامعه شده است؛ به‌گونه‌ای که حتی توزیع کالابرگ یک میلیون تومانی به ازای هر نفر و واریز یارانه ماهانه، پاسخگو نیست. بر اساس گزارش‌های رسمی، بیش از 70 درصد جمعیت ایران، یعنی حدود 65 میلیون نفر، برای بقا، نیازمند حمایت معیشتی هستند. در این شرایط، سهیم شدن بانک توسعه تعاون در جهت حمایت از معیشت خانوار، اهمیت دوچندان می‌یابد. 

افرا، اعتبار به‌جای انتظار
افرا، در ساده‌ترین تعریف، پاسخی به این سؤال قدیمی است: چگونه می‌توان قدرت خرید خانوارهای یارانه‌بگیر را بدون تزریق مستقیم پول افزایش داد؟ راهکار آن، طراحی سازوکار اعتباری هدفمند، به‌جای افزایش یارانه و وام‌های پرهزینه بانکی است. 

افرا با تکیه بر اعتبار خرید، تلاش می‌کند خانوارها نیازهای مصرفی‌شان را «امروز» تأمین کنند و هزینه آن را در بازه کوتاه‌مدت «فردا»، بدون پیچیدگی‌های مرسوم بانکی بازپرداخت کنند. در این میان، ورود بانک توسعه تعاون به‌عنوان بانک عامل، امتداد طبیعی مأموریت توسعه‌ای بانک است. این بانک که از ابتدا برای حمایت از اقتصاد خُرد، تعاونی‌ها و اقشار مولد شکل گرفته، حالا در نقطه‌ای ایستاده که حلقه اتصال سیاست‌های اجتماعی دولت و زندگی واقعی مردم است.

چرا بانک توسعه تعاون؟
سهم بانک توسعه تعاون در طرح افرا را نمی‌توان جدا از هویت سازمانی آن تحلیل کرد. این بانک، برخلاف بانک‌های تجاری با منطق سود حداکثری، تعریف نشده و مأموریت آن، مبتنی بر تأثیرگذاری توسعه‌ای است. همین تفاوت، باعث شده ورود به طرحی مانند افرا، یک پروژه جانبی نباشد و به‌عنوان بخشی از مسیر استراتژیک بانک تلقی شود.

افرا برای جامعه‌ای طراحی شده که دسترسی محدودی به ابزارهای اعتباری رسمی دارد به عنوان مثال، یارانه‌بگیرانی که اغلب از چرخه اعتبار بانکی کنار گذاشته شده‌اند یا تنها گزینه پیش روی آنها، بازارهای غیررسمی و پرهزینه است، از این جمله‌اند. بانک توسعه تعاون با استفاده از داده‌های پرداخت یارانه، اعتبارسنجی ساده‌شده و فرایند غیرحضوری، این شکاف را هدف گرفته است. نتیجه آن، اعتباری است که بر مبنای جریان‌های قابل‌اتکای درآمدی تعریف می‌شود.

ایفای نقش مؤثر بانک توسعه تعاون در طرحی مانند افرا، بدون پشتوانه نهادی و ظرفیت اجرایی ممکن نیست. نگاهی به عملکرد این بانک در سال‌های اخیر نشان می‌دهد افرا بر بستر واقعی بنا شده است. پرداخت حدود ۷۴ همت تسهیلات در بخش‌های مختلف اقتصادی، رشد تقریبی ۶۰ درصدی تسهیلات اشتغال‌زایی و اعطای وام ازدواج و فرزندآوری فراتر از سهمیه، نشان می‌دهد این بانک، تجربه موفقی در تحقق اهداف اقتصادی و اجتماعی دارد.

اهمیت: اعتبار به‌مثابه عدالت
اهمیت افرا را باید فراتر از اعداد و سقف‌های اعتباری دید. این طرح، در سطح اجتماعی، حامل این پیام مهم است که عدالت مالی فقط به‌معنای توزیع یارانه نیست، بلکه دسترسی برابر به ابزارهای مالی را نیز شامل می‌شود. وقتی یک خانوار کم‌درآمد، مانند سایر اقشار از خرید اعتباری استفاده کند، بخشی از نابرابری ساختاری در نظام مالی کاهش می‌یابد.

از سوی دیگر، کاهش فشار نقدینگی خانوارها، پیامدهای مهمی دارد. تجربه اقتصادی نشان می‌دهد دسترسی به اعتبار کوتاه‌مدت برای خرید کالاهای ضروری، از فروش دارایی‌ خُرد، بدهی‌ پرهزینه غیررسمی و کاهش مصرف کالاهای اساسی جلوگیری می‌کند. 

دستاورد: تحریک تقاضای کنترل‌شده
یکی از نقدهای همیشگی به سیاست‌های حمایتی، اثرات تورمی آنهاست.، اما افرا طوری طراحی شده که این نگرانی را تا حد زیادی کاهش می‌دهد. اعتبار تخصیص‌یافته، به‌صورت نقدی نیست، بلکه در قالب کیف پول الکترونیکی و صرفاً برای خرید از فروشگاه‌های مشخص، قابل استفاده است. این امر به‌معنای تحریک تقاضا، اما به‌شکل کنترل‌شده و هدفمند است. 

برای اقتصاد محلی، به‌ویژه در استان‌هایی که فاز نخست طرح در آنها اجرا شده، این موضوع، اهمیت دوچندان دارد. تزریق اعتبار به مصرف‌کنندگان، می‌تواند به افزایش فروش واحدهای خرده‌فروشی و تعاونی‌های محلی منجر شود و به پویایی اقتصاد منطقه‌ای نیز کمک کند. در اینجا، نقش توسعه‌ای بانک توسعه تعاون، از سطح خانوار فراتر می‌رود و به زنجیره ارزش محلی متصل می‌شود.

افرا در امتداد یک مسیر
اگر افرا را در کنار سایر عملکردهای بانک توسعه تعاون قرار دهیم، تصویر منسجم‌تری شکل می‌گیرد. این بانک در سال‌های اخیر، همزمان بر حول سه محور تأمین مالی تولید و تعاونی‌ها، اجرای سیاست‌های اجتماعی دولت و بانکداری هوشمند حرکت کرده است. رشد معنادار تسهیلات اشتغال‌زایی و ایفای نقش در اعطای وام‌های ازدواج و فرزندآوری، نشان می‌دهد رویکرد بانک، آمیزه‌ای از کارکرد اقتصادی و مسئولیت اجتماعی است.

در این شرایط، افرا حلقه‌ای است که بانکداری نوین را به سیاست اجتماعی پیوند می‌زند. اجرای کاملاً غیرحضوری، استفاده از زیرساخت‌های دیجیتال و کاهش اصطکاک اداری، علاوه بر کاهش هزینه دسترسی مردم، تصویر متفاوتی از یک بانک توسعه‌محور می‌سازد که وارد زیست‌جهان واقعی مردم شده است.

وقتی اعتبار، ابزار معیشت می‌شود
طرح ملی اعتبار فراگیر ایرانیان، اگرچه در ظاهر، برنامه‌ای اعتباری است، اما در باطن، آزمونی برای بازنگری در نقش بانک‌های توسعه‌ای در اقتصاد ایران محسوب می‌شود. مشارکت بانک توسعه تعاون در این طرح، نشان می‌دهد حمایت از معیشت، به‌معنای سیاست‌های پرهزینه و پرریسک نیست و کافی است ابزار مالی درست، در جای درست و برای مخاطب درست، به کار گرفته شود.

البته افرا هنوز در ابتدای راه است و موفقیت نهایی آن، به گسترش دامنه اجرا، تکمیل شبکه پذیرندگان و تداوم نگاه بانک‌ها بستگی دارد. بااین‌همه، گام‌های اولیه نشان می‌دهد اگر اعتبار، به‌جای امتیاز، به حق دسترسی تبدیل شود، از مؤثرترین ابزارهای حمایت عملی از معیشت خواهد بود و در جزئی‌ترین تصمیم‌‌گیری‌های روزمره خانوارها تأثیر می‌گذارد.